‘Waarom heb ik niets gedaan?’

‘Waarom heb ik niet geschreeuwd?’

‘Waarom ben ik niet weggelopen?’

‘Waarom liet ik het gebeuren?’

Het zijn vragen waar mensen soms jarenlang mee rondlopen na een ingrijpende ervaring.

Misschien werd je seksueel misbruikt, aangerand, bedreigd of geconfronteerd met geweld. Je wilde weg, je wilde dat het stopte, maar op dat moment gebeurde er iets wat je zelf niet begreep.

Je verstijfde. Je zei niets. Of je deed wat de ander vroeg.

Achteraf kun je jezelf daar enorm om veroordelen.

Toch kunnen dit automatische reacties zijn op een situatie die je als bedreigend of overweldigend ervaart.

Om dat te begrijpen, helpt het om te weten wat er in je lichaam kan gebeuren wanneer je gevaar ervaart.

Wat gebeurt er in je lichaam bij gevaar?

Je zenuwstelsel is voortdurend bezig met het verwerken van informatie uit je omgeving en je lichaam.

Wanneer je hersenen een situatie als bedreigend beoordelen, kunnen er razendsnel veranderingen optreden.

Je hartslag kan omhooggaan. Je spieren spannen zich aan. Je aandacht richt zich op wat er gebeurt.

Je lichaam bereidt zich voor om te reageren.

Veel van deze processen verlopen automatisch. Je hoeft er niet bewust over na te denken.

Hoe je reageert, hangt af van verschillende factoren. Denk aan de situatie zelf, eerdere ervaringen, de mogelijkheden om weg te komen en hoe bedreigend iets op dat moment voelt.

Er zijn verschillende reacties die bij gevaar kunnen optreden.

Vechten, vluchten, bevriezen en meegaan

Vechten: je verzet je

Bij een vechtreactie probeert iemand zich te verdedigen.

Je wordt boos, duwt iemand weg, schreeuwt of probeert de ander tegen te houden.

Soms gebeurt dit heel bewust. Soms reageer je voordat je hebt kunnen nadenken.

Vluchten: je probeert weg te komen

Bij een vluchtreactie wil je afstand creëren van het gevaar.

Je rent weg, trekt je terug of probeert zo snel mogelijk uit de situatie te komen.

Vluchten kan ook subtieler zijn. Bijvoorbeeld door een gesprek te beëindigen of een ruimte te verlaten.

Bevriezen: je valt stil

Bij een bevriezingsreactie kan je beweging tijdelijk afnemen of stoppen.

Sommige mensen ervaren dat ze verstijven. Ze willen iets zeggen of doen, maar krijgen zichzelf niet in beweging.

Bij anderen voelt het alsof ze even vastzitten of niet meer weten hoe ze moeten reageren.

Er bestaan verschillende vormen van bevriezing en immobiliteit.

Bij seksueel geweld kan bijvoorbeeld tonische immobiliteit optreden. Daarbij kan iemand tijdelijk niet of nauwelijks bewegen of spreken, ondanks de wens om zich te verzetten.

Dat kan bijzonder verwarrend zijn.

Je weet dat je iets niet wilt, maar je lichaam werkt niet mee zoals je zou verwachten.

Meegaan: je probeert de situatie veilig te houden

Sommige mensen reageren op dreiging door zich aan te passen aan de ander.

Je doet wat er gevraagd wordt. Je probeert vriendelijk te blijven. Je lacht misschien zelfs, terwijl je je vanbinnen doodsbang voelt.

Dit wordt ook wel fawning of een meegaande reactie genoemd.

Het kan een manier zijn om conflicten, agressie of verdere dreiging te beperken.

Deze reactie komt bijvoorbeeld voor in situaties waarin iemand afhankelijk is van een ander of weinig mogelijkheden ervaart om zich te verzetten.

De verschillende reacties kunnen elkaar afwisselen. Je kunt tijdens één gebeurtenis meerdere reacties ervaren.

Hoe dit later doorwerkt in het aangeven van grenzen, lees je in Je grenzen leren voelen.

Waarom bevries je terwijl je eigenlijk wilt vluchten?

Dit is voor veel mensen moeilijk te begrijpen.

Je denkt achteraf misschien: ik had toch gewoon weg kunnen lopen?

Maar wat achteraf mogelijk lijkt, hoeft op het moment zelf niet als een beschikbare optie te voelen.

Bij overweldigende dreiging kunnen automatische processen je vermogen om bewust te handelen beïnvloeden.

Sommige mensen raken tijdelijk geïmmobiliseerd. Ze kunnen niet bewegen of spreken zoals ze willen.

Anderen ervaren vooral verwarring, angst of een gevoel van machteloosheid.

Ook de relatie met degene die het gevaar veroorzaakt, kan een rol spelen.

Wanneer de ander bijvoorbeeld een partner, familielid, leidinggevende of iemand met macht over je is, kan de situatie extra ingewikkeld zijn.

Je reactie kan bovendien beïnvloed worden door eerdere ervaringen.

Misschien heb je geleerd dat tegenspreken leidt tot agressie. Of dat meewerken de spanning vermindert.

Dat soort patronen kunnen later opnieuw geactiveerd worden.

Bevriezen is geen toestemming

Dit is een van de belangrijkste dingen om te begrijpen.

Wanneer iemand tijdens seksueel geweld bevriest, zegt dat niets over diens instemming.

Geen nee kunnen zeggen betekent niet dat iemand ja zegt.

Niet vechten betekent niet dat iemand het goed vindt.

En niet weglopen betekent niet dat iemand wil dat het doorgaat.

Hetzelfde geldt voor iemand die uit angst meewerkt of probeert de ander tevreden te houden.

Toestemming moet vrijwillig zijn. Stilte, verstijven of meewerken onder dwang zijn geen toestemming.

De verantwoordelijkheid voor seksueel grensoverschrijdend gedrag ligt bij degene die de grens overschrijdt.

Meer over wat toestemming wel is, lees je in Toestemming is meer dan geen nee.

Wat is het verschil tussen bevriezen en dissociëren?

Bevriezen en dissociëren worden regelmatig door elkaar gehaald.

Toch zijn het verschillende verschijnselen, die soms tegelijkertijd kunnen voorkomen.

Bij bevriezen staat vooral de lichamelijke of gedragsmatige reactie op de voorgrond. Je valt stil, verstijft of kunt tijdelijk moeilijk handelen.

Bij dissociatie kan de manier waarop je jezelf of je omgeving ervaart veranderen.

Misschien voelt het alsof je er niet helemaal bij bent.

Alsof je van een afstand naar jezelf kijkt.

Of alsof wat er gebeurt niet echt is.

Sommige mensen ervaren een gevoel van verdoving of afstand tot hun emoties.

Dissociatie kan optreden tijdens overweldigende ervaringen, maar ook later in situaties die aan eerdere gebeurtenissen herinneren.

Niet iedereen die bevriest, dissocieert. En dissociatie hoeft niet gepaard te gaan met lichamelijk verstijven.

Waarom kun je jaren later nog zo reageren?

Soms merk je dat je lichaam in bepaalde situaties nog steeds sterk reageert.

Misschien verstijf je wanneer iemand onverwacht dichtbij komt.

Of je merkt dat je tijdens een conflict ineens niets meer kunt zeggen.

Je gedachten lijken stil te vallen. Je voelt je afwezig of merkt dat je automatisch toegeeft.

Eerdere ingrijpende ervaringen kunnen invloed hebben op hoe je zenuwstelsel en hersenen latere situaties beoordelen.

Een aanraking, stemgeluid, geur of bepaalde manier van communiceren kan herinneringen of automatische reacties oproepen.

Dat kan gebeuren zonder dat je direct begrijpt waarom.

Sommige mensen blijven langere tijd extra alert op mogelijk gevaar. Anderen trekken zich juist terug of ervaren momenten van gevoelloosheid.

Hoe iemand reageert en hoe lang klachten aanhouden, verschilt per persoon.

Deze reacties kunnen erg belastend zijn, zeker wanneer ze invloed hebben op relaties, intimiteit of het dagelijks leven.

Waarom schaam je je achteraf voor je reactie?

Na een ingrijpende ervaring kijken mensen vaak terug met de kennis die ze nu hebben.

Je weet inmiddels wat er gebeurde.

Je ziet misschien mogelijkheden die je op dat moment niet zag.

En daardoor kun je gaan denken dat je anders had moeten reageren.

‘Ik had harder moeten vechten.’

‘Ik had gewoon weg moeten gaan.’

‘Ik had iets moeten zeggen.’

Die gedachten kunnen veel schaamte en schuldgevoel oproepen.

Maar tijdens een bedreigende situatie heb je niet altijd dezelfde mogelijkheden om na te denken, afwegingen te maken en te handelen als wanneer je achteraf terugkijkt.

Bovendien zegt de manier waarop je reageerde niets over wat je verdiende of wilde.

Je hoeft jezelf niet te blijven veroordelen voor een reactie die je op dat moment niet volledig kon sturen.

Kun je leren om anders te reageren?

Ja, bij veel mensen kunnen automatische reacties in de loop van de tijd veranderen.

Dat begint vaak met begrijpen wat er gebeurt.

Misschien herken je inmiddels dat je tijdens conflicten stilvalt. Of dat je automatisch instemt wanneer iemand boos wordt.

Door die patronen te leren herkennen, kun je geleidelijk ontdekken welke mogelijkheden je hebt om anders te reageren.

Dat kan bijvoorbeeld betekenen dat je leert om een pauze te nemen tijdens een gesprek.

Dat je oefent met het aangeven van kleine grenzen.

Of dat je leert herkennen wanneer een situatie spanning oproept en wat je op dat moment nodig hebt.

Voor sommige mensen helpt begeleiding bij het verwerken van eerdere ervaringen en het ontwikkelen van nieuwe reacties.

Er bestaan verschillende vormen van traumagerichte behandeling en begeleiding.

Wat passend is, hangt af van je ervaringen, klachten en persoonlijke situatie.

Je hoeft jezelf daarbij niet te dwingen om heftige herinneringen opnieuw te beleven.

Je reactie vertelt niet wat je wilde

Misschien draag je al jaren vragen met je mee over hoe je tijdens een bepaalde gebeurtenis reageerde.

Waarom je niets zei.

Waarom je niet wegliep.

Waarom je meewerkte.

Of waarom je pas veel later besefte hoe ingrijpend de ervaring was.

Het kan helpen om te begrijpen dat mensen onder dreiging heel verschillend reageren.

Soms vecht je.

Soms vlucht je.

Soms bevries je.

En soms probeer je de situatie door mee te gaan zo veilig mogelijk te houden.

Welke reactie je ook had, die bepaalt niet of jouw grenzen zijn overschreden.

Je reactie was geen toestemming. En wat iemand anders jou heeft aangedaan, wordt niet jouw verantwoordelijkheid doordat je niet kon ingrijpen.