Veel mensen vertellen pas jaren later, soms zelfs pas als volwassene, dat ze als kind seksueel misbruikt zijn. Anderen vertellen het nooit.

Voor mensen die het niet hebben meegemaakt, kan dat moeilijk te begrijpen zijn. Waarom zei het kind niets? Waarom vroeg het niet om hulp? Waarom bleef het teruggaan naar degene die het misbruikte?

Maar wie begrijpt wat er in de belevingswereld van een kind gebeurt, ontdekt dat zwijgen vaak helemaal niet zo vreemd is.

Een kind dat niets vertelt, heeft daar vaak redenen voor die volwassenen niet zien.

Een kind weet niet altijd dat het misbruikt wordt

Als volwassene kun je herkennen wanneer iemand over je grenzen gaat. Maar een kind heeft die kennis en ervaring nog niet.

Zeker wanneer seksueel misbruik op jonge leeftijd begint, weet een kind soms helemaal niet dat wat er gebeurt niet normaal is.

Misschien is de pleger iemand die het kind vertrouwt. Iemand die aardig is, aandacht geeft, cadeautjes koopt of leuke dingen met het kind onderneemt.

Het misbruik begint bovendien niet altijd met iets wat een kind direct als bedreigend ervaart. Grenzen kunnen langzaam worden verschoven, waardoor het kind steeds verder gewend raakt aan situaties die niet oké zijn.

Dit wordt ook wel grooming genoemd.

Een kind kan voelen dat iets vreemd of onprettig is, zonder te begrijpen waarom.

En hoe vertel je iets waarvan je zelf niet begrijpt wat het betekent?

Het geheim dat geen geheim mag zijn

Plegers van seksueel misbruik gebruiken regelmatig geheimhouding om ervoor te zorgen dat een kind niets vertelt.

Soms gebeurt dat door het misbruik voor te stellen als iets bijzonders. Iets wat alleen tussen hen bestaat.

‘Dit is ons geheimpje.’

Maar geheimhouding kan ook worden afgedwongen met bedreigingen.

Als je het vertelt, worden je ouders boos.

Niemand zal je geloven.

Er gebeurt iets ergs met iemand van wie je houdt.

Voor een volwassene lijken zulke dreigementen misschien ongeloofwaardig. Voor een kind kunnen ze heel echt zijn.

Een kind is afhankelijk van volwassenen en heeft nog niet de mogelijkheid om situaties te beoordelen zoals een volwassene dat kan.

Zwijgen kan daardoor voelen als de enige manier om zichzelf of anderen te beschermen.

Wat als je van de pleger houdt?

Dit is misschien wel een van de moeilijkste dingen om te begrijpen.

Een kind kan seksueel misbruikt worden door iemand van wie het houdt.

Een ouder, familielid, buurman, trainer of iemand anders die een belangrijke plek heeft in het leven van het kind.

Die persoon is misschien niet altijd gemeen of bedreigend. Misschien is diegene op andere momenten juist lief, grappig of zorgzaam.

Dat maakt de situatie ontzettend verwarrend.

Een kind kan bang zijn voor de pleger en tegelijkertijd verlangen naar diens aandacht.

Het kan willen dat het misbruik stopt, maar niet willen dat de persoon verdwijnt.

Misschien is het bang dat het gezin uit elkaar valt, dat iemand naar de gevangenis moet of dat anderen verdriet krijgen.

Kinderen kunnen zich bovendien verantwoordelijk voelen voor het welzijn van volwassenen.

Soms zwijgt een kind niet om de pleger te beschermen, maar om de mensen van wie het houdt geen pijn te doen.

Dat betekent niet dat het misbruik minder ernstig is. Het laat zien hoe ingewikkeld de situatie voor een kind kan zijn.

Schaamte en schuldgevoel

Veel kinderen die seksueel misbruikt worden, ontwikkelen gevoelens van schaamte of schuld.

Ze denken bijvoorbeeld:

‘Ik had nee moeten zeggen.’

‘Waarom ging ik steeds terug?’

‘Misschien heb ik zelf iets verkeerd gedaan.’

‘Waarom deed ik niets?’

Soms heeft de pleger het kind bewust het gevoel gegeven dat het zelf verantwoordelijk was.

Maar ook zonder die woorden kunnen kinderen zichzelf de schuld geven.

Dat kan nog ingewikkelder worden wanneer het lichaam tijdens het misbruik lichamelijke reacties vertoonde die het kind niet begrijpt.

Een lichamelijke reactie betekent nooit dat iemand toestemming heeft gegeven of het misbruik wilde.

Toch kunnen zulke ervaringen jarenlang voor verwarring en schaamte zorgen.

De verantwoordelijkheid voor seksueel misbruik ligt altijd bij degene die het pleegt. Nooit bij het kind.

Ook niet als het kind niet protesteerde, terugging naar de pleger of lichamelijk reageerde.

Bang voor wat er gebeurt als je het vertelt

Vertellen betekent voor een kind niet alleen dat een geheim wordt doorbroken.

Het betekent ook dat er iets kan veranderen.

Wat als mama moet huilen?

Wat als papa heel boos wordt?

Wat als niemand me gelooft?

Wat als iedereen het te weten komt?

Sommige kinderen zijn banger voor de gevolgen van het vertellen dan voor het misbruik zelf.

Dat betekent niet dat het misbruik minder ingrijpend is. Het betekent dat een kind probeert om te gaan met een situatie waarin het weinig controle ervaart.

En zelfs wanneer een kind opgroeit in een warm en liefdevol gezin, waarin alles bespreekbaar lijkt, kan die angst bestaan.

Ouders kunnen nog zo betrokken zijn. Dat betekent niet automatisch dat hun kind durft te vertellen wat er gebeurt.

Soms vertelt een kind het wel, maar herkennen we het niet

We verwachten vaak dat een kind duidelijk vertelt wat er is gebeurd.

Maar zo gaat het lang niet altijd.

Een kind kan voorzichtig iets zeggen om te kijken hoe een volwassene reageert.

Misschien stelt het een vreemde vraag. Misschien vertelt het iets over een ander kind. Of het zegt iets ernstigs en begint vervolgens te lachen.

Soms vertelt een kind een klein stukje en kijkt het eerst wat er gebeurt.

Ook kunnen kinderen signalen laten zien zonder iets te vertellen.

Ze slapen slechter, trekken zich terug, worden plotseling boos of willen niet meer naar een bepaalde persoon toe.

Dat soort veranderingen kunnen allerlei oorzaken hebben. Ze betekenen niet automatisch dat er sprake is van seksueel misbruik.

Maar ze verdienen wel aandacht.

En soms vertelt een kind iets, om het later weer te ontkennen.

Dat hoeft niet te betekenen dat het verhaal verzonnen was. Het kind kan geschrokken zijn van de reactie of bang zijn geworden voor de gevolgen.

Niet ieder kind dat iets probeert duidelijk te maken, doet dat met woorden die volwassenen meteen begrijpen.

Waarom vertellen sommige mensen het pas als volwassene?

Voor sommige mensen duurt het tientallen jaren voordat ze kunnen vertellen wat hun als kind is overkomen.

Soms begrijpen ze pas veel later dat wat er gebeurde seksueel misbruik was.

Anderen wisten het wel, maar waren lange tijd niet in staat om erover te praten.

Schaamte, angst, loyaliteit en de gevolgen van ingrijpende ervaringen kunnen ook op volwassen leeftijd een rol blijven spelen.

Sommige mensen hebben herinneringen of gevoelens jarenlang op afstand gehouden om verder te kunnen met hun leven.

Pas wanneer hun omstandigheden veranderen, er meer veiligheid ontstaat of iets hen aan het verleden herinnert, komt er ruimte om onder woorden te brengen wat ze hebben meegemaakt.

Er bestaat geen vaste leeftijd waarop iemand hierover kan of moet vertellen.

En er is ook geen juiste manier.

Wat kun je als volwassene doen?

Je kunt niet voorkomen dat een kind ooit iets moeilijks meemaakt. Maar je kunt wel bijdragen aan een omgeving waarin kinderen weten dat ze met moeilijke, verwarrende of beangstigende ervaringen bij je terechtkunnen.

Praat daarom al op jonge leeftijd op een gewone, leeftijdsgerichte manier over het lichaam, grenzen en toestemming.

Leer kinderen dat hun lichaam van hen is.

Dat ze nee mogen zeggen tegen aanrakingen die ze niet willen, ook wanneer die van een bekende volwassene komen.

En dat ze nooit verplicht zijn om geheimen te bewaren waar ze zich bang, verdrietig of ongemakkelijk door voelen.

Maak duidelijk dat ze altijd bij je mogen komen, ook wanneer iemand heeft gezegd dat ze niets mogen vertellen.

Maar misschien nog wel belangrijker: laat in het dagelijks leven zien dat je luistert.

Neem gevoelens serieus. Respecteer grenzen. En probeer rustig te blijven wanneer een kind iets vertelt wat je raakt.

Want kinderen leren niet alleen van wat volwassenen zeggen.

Ze leren vooral van hoe volwassenen reageren.

Wat als een kind je vertelt over seksueel misbruik?

Wanneer een kind vertelt dat het seksueel misbruikt wordt of is, kan dat enorm schrikken zijn.

Misschien voel je verdriet, woede, ongeloof of paniek.

Dat is begrijpelijk.

Maar probeer op dat moment vooral rust en veiligheid te bieden.

Luister naar wat het kind zelf wil vertellen. Neem het serieus en laat merken dat het goed is dat het naar je toe is gekomen.

Je kunt bijvoorbeeld zeggen:

‘Wat fijn dat je dit aan mij vertelt.’

‘Het is niet jouw schuld.’

‘Je hebt niets verkeerd gedaan.’

‘Ik ga je helpen.’

Probeer het kind niet uitgebreid te ondervragen. Stel geen sturende vragen en vraag niet om allerlei details. Dat kan belastend zijn voor het kind en een eventueel later onderzoek beïnvloeden.

Je hoeft ook niet meteen alle antwoorden te hebben.

Wat belangrijk is, is dat het kind merkt dat het niet alleen staat.

Zoek vervolgens deskundig advies over hoe je het kind kunt beschermen en welke vervolgstappen passend zijn.

Meer hierover lees je in onze gids Mijn kind vertelt over misbruik. Wat nu?

De vraag is niet alleen waarom kinderen zwijgen

Wanneer iemand vertelt dat die als kind seksueel misbruikt is, komt nog regelmatig de vraag:

‘Waarom heb je het niet eerder verteld?’

Maar die vraag gaat voorbij aan alles wat een kind op dat moment kan hebben meegemaakt.

Aan de angst.

De verwarring.

De schaamte.

De loyaliteit.

En aan het feit dat een kind soms simpelweg niet wist dat wat er gebeurde niet normaal was.

Misschien moeten we daarom een andere vraag stellen.

Niet alleen waarom kinderen niets vertellen.

Maar ook hoe wij als volwassenen beter kunnen leren luisteren, signalen herkennen en ruimte maken voor verhalen die moeilijk zijn om te vertellen.

Want de verantwoordelijkheid om seksueel misbruik te stoppen, mag nooit bij een kind liggen.