‘Ze zei toch geen nee?’

‘Hij deed gewoon mee.’

‘We hadden al eerder seks gehad.’

‘Ik dacht dat ze het wel wilde.’

Het zijn uitspraken die laten zien hoeveel misverstanden er nog bestaan over toestemming.

Want hoe weet je eigenlijk of iemand iets wil? En wat als iemand niets zegt, twijfelt of halverwege van gedachten verandert?

Toestemming, ook wel consent genoemd, gaat over de vrijheid om zelf te bepalen wat er met jouw lichaam gebeurt.

Dat geldt bij seks en intimiteit, maar ook bij aanrakingen, medische handelingen en andere situaties waarin iemand jouw lichamelijke grenzen raakt.

Jouw lichaam is van jou. Jij bepaalt wie je mag aanraken, wanneer en op welke manier.

Wat betekent toestemming eigenlijk?

Toestemming betekent dat iemand vrijwillig instemt met wat er gebeurt.

Bij seksuele handelingen betekent dit dat alle betrokkenen ermee instemmen en de vrijheid hebben om te stoppen.

Daarbij zijn een paar dingen belangrijk.

Toestemming is vrijwillig

Je moet vrij kunnen kiezen.

Wanneer iemand ja zegt uit angst, onder druk of om negatieve gevolgen te voorkomen, is er geen sprake van vrije instemming.

Denk bijvoorbeeld aan iemand die blijft aandringen nadat je hebt aangegeven dat je iets niet wilt.

Of een partner die boos wordt wanneer je geen seks wilt.

Soms zegt iemand uiteindelijk ja om van het aandringen af te zijn.

Dat maakt die instemming niet automatisch vrijwillig.

Toestemming moet duidelijk zijn

Je hoeft niet te raden wat iemand wil.

Toestemming kan met woorden worden gegeven, maar ook via duidelijk en vrijwillig gedrag.

Toch kunnen signalen verkeerd worden geïnterpreteerd.

Een glimlach, een kus of lichamelijke opwinding betekent op zichzelf niet dat iemand toestemming geeft voor verdere seksuele handelingen.

Wanneer je twijfelt, vraag je het.

Toestemming geldt voor wat je op dat moment afspreekt

Een ja voor zoenen betekent niet automatisch een ja voor seks.

En wanneer iemand gisteren ergens mee instemde, zegt dat niets over wat diegene vandaag wil.

Ook binnen een langdurige relatie blijft toestemming belangrijk.

Je hoeft nooit ergens mee in te stemmen omdat je het eerder hebt gedaan.

Toestemming mag altijd worden ingetrokken

Je mag op ieder moment van gedachten veranderen.

Ook wanneer je eerder ja hebt gezegd.

Ook wanneer je al begonnen bent.

En ook wanneer de ander teleurgesteld is.

Wanneer iemand aangeeft te willen stoppen, moet dat worden gerespecteerd.

Wat is geen toestemming?

Er zijn situaties waarin mensen ten onrechte aannemen dat iemand instemt.

Bijvoorbeeld wanneer iemand:

• niets zegt;
• bevriest of verstijft;
• uit angst meewerkt;
• niet probeert weg te lopen;
• eerder wel toestemming gaf;
• een relatie heeft met de ander;
• lichamelijk reageert op aanraking.

Geen van deze dingen is op zichzelf bewijs van toestemming.

Ook alcohol, drugs, dwang, bedreiging of een machtsverschil kunnen invloed hebben op iemands vermogen om vrij te kiezen. Iemand die door intoxicatie of een andere toestand niet in staat is om een keuze te maken of kenbaar te maken, kan geen geldige toestemming geven.

Een machtsverschil vraagt extra aandacht. Denk aan een docent en leerling, een leidinggevende en werknemer of een hulpverlener en cliënt.

De persoon met meer macht heeft een bijzondere verantwoordelijkheid om grenzen te respecteren en geen misbruik te maken van de afhankelijkheid van de ander.

Toestemming vraagt om vrijheid. Zonder die vrijheid kun je niet spreken van vrijwillige instemming.

Waarom geen nee zeggen niet hetzelfde is als ja zeggen

Sommige mensen verstijven wanneer ze bang zijn of zich overweldigd voelen.

Ze kunnen niet bewegen, krijgen geen woorden uit hun mond of weten niet hoe ze moeten reageren.

Anderen proberen de situatie veilig te houden door mee te gaan met wat de ander wil.

Misschien lachen ze, blijven ze vriendelijk of doen ze wat er gevraagd wordt.

Dat kunnen automatische reacties op spanning of dreiging zijn. Meer daarover lees je in Waarom bevriest je lichaam als er iets ergs gebeurt?

Achteraf vragen mensen zich soms af waarom ze niet duidelijker waren.

Waarom ze niets zeiden.

Waarom ze niet weggingen.

Maar degene die een seksuele handeling wil beginnen of voortzetten, moet aandacht hebben voor de vrijwillige instemming van de ander.

Je hoeft je niet te verzetten om recht te hebben op jouw grenzen.

Ook binnen een relatie is toestemming belangrijk

In een relatie kan intimiteit vertrouwd en vanzelfsprekend voelen.

Je kent elkaar. Je weet wat de ander meestal prettig vindt. Misschien hebben jullie al jarenlang seks.

Toch betekent vertrouwdheid niet dat toestemming vanzelfsprekend is.

Je partner mag nee zeggen.

Jij mag nee zeggen.

En jullie mogen allebei van gedachten veranderen.

Soms ontstaan er verwachtingen binnen een relatie.

Misschien voelt iemand zich verplicht om seks te hebben omdat het al een tijdje geleden is.

Of omdat de ander teleurgesteld raakt wanneer het niet gebeurt.

Seksuele intimiteit hoort ruimte te bieden voor de wensen en grenzen van alle betrokkenen.

Een partner die jouw nee respecteert, laat daarmee zien dat jouw vrijheid ertoe doet.

Waarom toestemming soms ingewikkeld voelt

Veel mensen hebben geleerd om rekening te houden met anderen.

Om aardig te blijven.

Om geen ruzie te maken.

Of om de ander niet teleur te stellen.

Daardoor kan het lastig zijn om aan te geven wat je wel en niet wilt.

Zeker wanneer je eerder hebt meegemaakt dat jouw grenzen werden genegeerd.

Misschien zeg je automatisch ja.

Of merk je pas achteraf dat je eigenlijk iets anders wilde.

Het kan tijd kosten om je eigen wensen beter te leren herkennen en uitspreken. Hoe dat kan, lees je in Je grenzen leren voelen.

Maar het blijft belangrijk om onderscheid te maken tussen jouw persoonlijke ontwikkeling en de verantwoordelijkheid van een ander.

Ook wanneer jij moeite hebt met grenzen aangeven, moeten anderen jouw grenzen respecteren.

Je hoeft niet eerst assertiever te worden om recht te hebben op lichamelijke autonomie.

Hoe praat je over toestemming?

Voor sommige mensen klinkt praten over toestemming ongemakkelijk.

Alsof je bij iedere aanraking een officieel gesprek moet voeren.

Maar toestemming bespreken kan heel gewoon zijn.

Bijvoorbeeld door te vragen:

‘Vind je dit fijn?’

‘Wil je dat ik doorga?’

‘Zullen we even stoppen?’

‘Heb je hier zin in?’

‘Is dit oké voor jou?’

Het helpt om oprecht geïnteresseerd te zijn in wat de ander wil.

En om ruimte te laten voor een nee, twijfel of een ander antwoord dan je had gehoopt.

Ook kun je zelf aangeven wat je prettig vindt.

‘Ik wil graag bij je liggen, maar ik heb geen zin in seks.’

‘Ik vind zoenen fijn, maar verder wil ik nu niet.’

‘Ik wil even stoppen.’

‘Ik weet nog niet wat ik wil.’

Je hoeft je grenzen niet uitgebreid uit te leggen.

Toestemming begint al op jonge leeftijd

Kinderen kunnen al vroeg leren dat hun lichaam van hen is.

Dat begint met alledaagse situaties.

Een kind dat geen kus wil geven aan een familielid.

Een kind dat niet geknuffeld wil worden.

Of een kind dat aangeeft een bepaalde aanraking niet prettig te vinden.

Wanneer volwassenen zulke grenzen serieus nemen, leren kinderen dat hun wensen en gevoelens ertoe doen.

Je kunt kinderen ook leren om de grenzen van anderen te respecteren.

Vraag bijvoorbeeld of iemand een knuffel wil en accepteer het antwoord.

Leg uit dat je mag stoppen wanneer iets niet prettig voelt.

En dat een ander ook altijd mag stoppen.

Kinderen kunnen geen toestemming geven voor seksuele handelingen met volwassenen. De verantwoordelijkheid om die grens te bewaken ligt volledig bij de volwassene.

Toestemming gaat verder dan seks

Lichamelijke autonomie speelt op veel meer plekken in ons leven.

Denk aan iemand die je onverwacht aanraakt.

Een familielid dat blijft aandringen op een knuffel.

Een partner die jouw persoonlijke ruimte niet respecteert.

Of een medische handeling waarbij je onvoldoende uitleg krijgt over wat er gaat gebeuren.

In al deze situaties is het belangrijk dat mensen zeggenschap hebben over hun eigen lichaam.

Natuurlijk bestaan er situaties waarin andere verantwoordelijkheden en regels meespelen, bijvoorbeeld bij noodzakelijke medische zorg voor kinderen of bij acute noodsituaties.

Maar ook dan blijft het belangrijk om mensen zoveel mogelijk te betrekken, uit te leggen wat er gebeurt en hun waardigheid en grenzen te respecteren.

Lichamelijke autonomie betekent dat jouw lichaam en jouw wensen serieus worden genomen.

Hoe herken je of iemand zich prettig voelt?

Toestemming vraagt om aandacht voor elkaar.

Soms zegt iemand duidelijk ja of nee.

Soms communiceert iemand via gedrag.

Maar gedrag kan verkeerd worden begrepen.

Wanneer iemand plotseling stil wordt, zich terugtrekt, verstijft of onzeker lijkt, is dat een reden om te stoppen en rustig te vragen hoe het gaat.

Geef de ander ruimte om aan te geven wat diegene wil.

En accepteer het wanneer iemand twijfelt of niet verder wil.

Een vraag stellen is eenvoudig.

De manier waarop je met het antwoord omgaat, maakt het verschil.

Een nee hoeft geen uitleg te hebben

Je mag nee zeggen tegen een aanraking.

Tegen seks.

Tegen een knuffel.

Tegen iets wat je gisteren nog prettig vond.

Je mag twijfelen en je mag van gedachten veranderen.

Je hoeft niemand te overtuigen van jouw redenen.

En wanneer iemand anders nee zegt, hoef jij die grens niet te begrijpen om hem te respecteren.

Toestemming betekent dat iedereen de vrijheid heeft om zelf te kiezen wat er met diens lichaam gebeurt.

Dat is de basis van respectvolle intimiteit, veilige relaties en lichamelijke autonomie.